માતૃભાષાના ભગીરથ: શ્રી રતિલાલ ચંદરિયા

કોઇ અંગ્રેજી શબ્દ ના સમજાય કે પછી કોઇ ગુજરાતી શબ્દનું અંગ્રેજી ન આવડે એટલે છેલ્લાં ચારેક વર્ષથી એક આદત પડેલી, http://www.gujaratilexicon.com/ નું શરણ લેવું. એ મુજબ ગઈ કાલે એક શબ્દ સમજવા માટે આ વેબસાઇટ ખોલી તો સામે જે પેજ ખૂલ્યું એ જોઇને આઘાતથી સુન્ન થઈ જવાયું. ગુજરાતી લેક્સિકોન ગાયબ અને આખા પેજમાં વચ્ચે આદરણીય રતિકાકાનો ફોટો અને ઉપર બે તારીખ લખેલી હતી Oct 24, 1922 – Oct 13, 2013. મતલબ સાફ હતો, મુરબ્બી શ્રી રતિકાકા ઉર્ફે શ્રી રતિલાલ ચંદરિયા હવે આપણી વચ્ચે રહ્યા નથી!

RPC_Photo

કોણ હતા આ રતિલાલ ચંદરિયા? ગુજરાતની મોટા ભાગની પ્રજાએ એમનું નામ સાંભળ્યું નહીં હોય, અરે નેટ પર વારંવાર ગુજરાતી લેક્સિકોન વાપરતા કે પછી હવે મોબાઇલમાં પણ ગુજરાતી લેક્સિકોનની એપ્લીકેશન વાપરતી આજની જનરેશનને પણ ખબર નહીં હોય કે શ્રી રતિલાલ ચંદરિયાએ માતૃભાષાની એટલી મોટી સેવા કરી છે કે એ આપણી ભાષાના કોઇ મહાન સાહિત્યકાર નહોતા છતાં એમને અને એમના કાર્યને કોઇ સાહિત્યકાર કરતાં પણ બે આંગળ ઉપર મૂકવું પડે! ૧૯૨૨માં નાઈરોબીમાં જન્મેલા અને ત્યાંજ પ્રાથમિક શિક્ષણ પ્રાપ્ત કરનાર રતિકાકાનું ગુજરાતી સ્વાભાવિક કે ત્યારે એટલું સારું ન હોય. બીજાં વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન ભારત આવતા રહ્યા અને યુદ્ધ સમાપ્ત થતાં વળી કેન્યા ગયા અને પોતાની આગવી કોઠાસૂઝ અને મહેનતથી ધંધો દેશ વિદેશમાં વિસ્તાર્યો અને પછી ૧૯૬૫થી લંડનમાં સ્થાયી થયા. ઉંમરમાં સાઠીને પાર કરી ગઈ ત્યાં સુધીમાં નવી પેઢીએ ધંધો સંભાળી લીધો હતો અને હવે કાકાને નિવૃત થવાનો સમય મળ્યો હતો, પણ અવળચંડું મન એમ ક્યાં પગવાળીને બેસવા દે એમ હતું? કમ્પ્યુટર અને ઇન્ટરનેટનો જમાનો આવી ચૂક્યો હતો. રતિકાકાએ જોયું કે કમ્પ્યુટર માટે અંગ્રેજી સહિત ઘણી ભાષાના ફોન્ટ ઉપલબ્ધ છે પણ ગુજરાતી નથી. બસ કાકાએ પ્રણ લીધું માં ગુર્જરીને ફોન્ટવન્તી કરવાનું. રતિકાકા એ ગુજરાતી ફોન્ટ માટે ટાટા સહિત ઘણાનો સંપર્ક કરી જોયો પણ કોઇને રસ નહોતો! ઉદ્દેશના રસ્તામાં અડચણોના ગિરનાર નહીં પણ હિમાલય ઊભા હતા, પણ હારે તો સાઠ વરસના નવજુવાન રતિકાકા શાના? છેવટે એક ફ્રેન્ચ મહિલાએ ગુજરાતી ફોન્ટ તૈયાર કરીએ આપ્યા પણ ખાટલે મોટી ખોટ રહી ગઈ જોડાક્ષરોની! જોડાક્ષરો વગરની ગુજરાતી ભાષા કઇ રીતે સંભવી શકે? વળી પાછું સમુદ્રમંથન ચાલુ થયું અને એમાંથી સંતોષકારક કહી શકાય એવું અમૃત પ્રાપ્ત થયું એ આપણા ગુજરાતી ભાષાના અમેરિકા સ્થાયી થયેલા ધૂરંધર સાહિત્યકાર મધુ રાયે તૈયાર કરેલા ફોન્ટરૂપે અને પાયો નંખાયો http://www.gujaratilexicon.com/ નો.

Gujarati Lexicon

એ ગુજરાતી લેક્સિકોન આજે વેબસાઇટ સ્વરૂપે તો ઉપલબ્ધ છેજ ઉપરાંત ઓફલાઇન કામ કરવા માટે ડાઉનલોડ પણ કરી શકાય છે જેમાં હવે ભગવ્દ્વોમંડલ પણ સમાવી લીધેલ છે! કમ્પ્યુટર પર ગુજરાતી લેક્સિકોન ઉપલબ્ધ કરાવીને શ્રી રતિલાલ ચંદરિયાએ કેવડું મોટું કામ કર્યું છે એ સમજવું હોય તો એકવાર કોઇ પણ ગુજરાતી શબ્દકોષ લઈને એમાંથી કોઇ શબ્દ શોધવાની કોશીશ કરી જોજો. શબ્દકોષમાંથી શબ્દ શોધવા માટે પહેલાં તો કક્કો અને બારાખડી આખી આવડવી જોઇએ. (પ્લીઝ, હવે એમ ના પૂછતા કે આ બારાખડી કે વળી કઈ બલાનું નામ છે!) કોઇ પણ શબ્દ શોધવા માટે સૌથી પહેલાં તો કક્કા મુજબ જે તે અક્ષરવાળું પાનું શોધવાનું, પછી બારાખડી મુજબ એ અક્ષર સુધી જવાનું પછી શબ્દનો બીજો અક્ષર લઈને એજ પ્રકિયા કરવાની આમ જેટલા અક્ષરનો એ શબ્દ હોય એટલી વાર એ પ્રકિયા થાય ત્યારે મૂળ શબ્દ સુધી પહોંચી શકાય! જ્યારે હવે શ્રી રતિલાલ ચંદરિયાએ ગુજરાતી લેક્ષીકોનની ભેટ આપીને આ કામ એટલું સરળ કરી આપ્યું છે કે માત્ર એક શબ્દ ટાઇપ કરવાનો અને અલ્લાદીનના જિનની જેમ ક્ષણમાં આખો ખજાનો હાજર થઈ જાય, ભગવદ્બોમંડલમાં આપેલા વિગતવાર અર્થ સહિત! એટલું જ નહીં અહીં ગુજરાતીથી ગુજરાતી, અંગ્રેજીથી ગુજરાતી, ગુજરાતીથી અંગ્રેજી અને હવે હિન્દીથી ગુજરાતીનો વિકલ્પ પણ ઉપલબ્ધ છે. આ ઉપરાંત વિરૂધાર્થી શબ્દો, કહેવતો, રૂઢી પ્રયોગો, શબ્દ સમુહો, એટલુ બધું રતિકાકાએ આપ્યું છે કે એ બધાંની માહિતી અહીં આપવી હોય તો આ સાઇટ વિશે એક અલગથી લેખ તૈયાર કરવો પડે! અને હવે સ્માર્ટ ફોન પર આંગળીના ટેરવે પણ ગુજરાતી લેક્સિકોન ઉપલબ્ધ છે. આ બધામાં અતિઉપયોગી અને દરેકને તત્ક્ષણ કામે લાગે એવી સેવા એટલે ગૂગલ ક્રોમ નામના બ્રાઉઝરમાં આપેલું ગુજરાતી લેક્સિકોનનું એક્સ્ટેન્શન. બસ ગૂગલ સ્ટોરમાં જઈ આ એક્સટેન્શન ડાઉનલોડ કરીને ક્રોમમાં એડ કરી દીધું પછી કોઇ અંગ્રેજી ઈમેઇલ વાંચતી વખતે કે કોઇ લેખ વાંચતી વખતે કોઇ અંગ્રેજી શબ્દ અવળચંડાઇ કરે તો ગુજરાતી લેક્સિકોનમાં જઈ ટાઇપ કરીને અર્થ શોધવાની ઝંઝટ પણ ખતમ, કરવાનું ફક્ત એટલું કે જે તે પેજ પરના એ શબ્દ પર માત્ર ડબલ ક્લીક કરવાની એટલે એનો ગુજરાતી અર્થ હાજર!

ગુજરાતી જોડણી તપાસવા માટે રતિકાકાએ સરસ સ્પેલ ચેકર નામનો એક સોફટવેર આપ્યો છે જે ડાઉનલોડ કરીને ક્મ્પ્યુટરમાં રાખી દેવાથી હ્રસ્વ અને દીર્ઘની ભૂલો પણ સુધારી આપે છે. મારાં દરેક લખાણની જેમ આ લેખ પણ સરસ સ્પેલ ચેકરના ચાળણે ચળાઈને આવ્યો છે. આજે ગુજરાતીમાં એક હજાર ઉપરાંત બ્લોગ લખાય છે, અને ગુજરાતી ભાષાથી વિમુખ થઈ રહેલા ગુજરાતીઓ ફરીથી ગુજરાતી તરફ થોડા ઘણા પણ વળ્યા હોય તો એમાં સૌથી મોટું પ્રદાન શ્રી રતિલાલ ચંદરિયાનું છે એમ કહેવામાં કોઇ અતિશયોક્તિ નથી. સાચા અર્થમાં તન, મન અને ધનથી ગુજરાતી ભાષાની જો કોઇએ સેવા કરી હોય તો એમાં ગોંડલના ભગવદસિંહજીની સાથેજ શ્રી રતિલાલ ચંદરિયાનું નામ પણ ભવિષ્યમાં આદરથી લેવાશે. વિજયાદશમીના દિવસે જન્મેલા અને વિજયાદશમીના દિવસેજ આ દુનિયા છોડી ગયેલા રતિકાકા માતૃભાષાને માઉસની ક્લિકવગી કરવાનું ગંગાવતરણ જેવું એવડું ભગીરથ કામ કરી ગયા છે કે http://www.gujaratilexicon.com/rip/ratikaka.php પર એમને શ્રદ્ધાંજલિરૂપે લખેલા શબ્દો, “જ્યાં જ્યાં વસે ગુજરાતી, ત્યાં ત્યાં વસે ગુજરાત, જ્યાં જ્યાં વસે ગુજરાતી લેક્સિકોન, ત્યાં ત્યાં વસે રતિકાકા” એ એમને શતપ્રતિશત યથાર્થ અંજલિ છે.

Leave a Reply

error: Content is protected !!