ભગવાન શિવે કહ્યું, “આ સતી આજથી મારી માતા છે” – શા માટે શિવે – પાર્વતીને માતા કહ્યા? શું હતી એ પ્રતિજ્ઞા?

ત્રેતાયુગનો સમય છે.

એક વાર ભગવાન શંકર જગતજનની દેવી પાર્વતી સાથે રામકથા સાંભળવાની ઇચ્છાથી અગત્સ્ય ઋષિ (કુંભક ઋષિ) પાસે ગયા. અગત્સ્ય ઋષિનો જન્મ ભલે કુંભમાંથી થયો હતો, પણ ત્રણ અંજલિમાં આખા સમુદ્રને પી ગયા હતા. અગત્સ્ય ઋષિ શિવ અને દેવી ભવાનીને જોઈ આનંદિત થઈ ગયા. તેમને સુંદર આસન આપ્યું અને શિવજીને સર્વના ઈશ્વર જાણી તેમની સહુ પ્રથમ પૂજા કરી. શિવપૂજા બાદ ભવાનીની પૂજા કરવા ગયા તો મા ભવાનીએ એનો જુદો જ અર્થ કાઢયો. તેમણે વિચાર્યું, ‘આ ઋષિ વક્તા છે. તે શ્રોતાની પૂજા કરે છે અને જેનો જન્મ જ એક કુંભમાંથી થયો છે તે શું કથા કહેશે?’

દેવીને અહમ્નો પ્રશ્ન ઊભો થયો. તેઓ રાજા દક્ષનાં પુત્રી હતાં. તેમણે સંતના સ્વભાવનું ખોટું અર્થઘટન કર્યું. અગત્સ્ય પણ વિચારવા લાગ્યા કે મહાદેવ પણ જો મારી કથા સાંભળે તો મારું વક્તવ્ય સફળ થઈ જાય – એમ વિચારી એક ગાદી પર બેસી તેઓ કથા કહેવા લાગ્યા. દેવીનું ધ્યાન કથામાં રહ્યું નહીં, કારણ કે તેમના મનમાં અહમ્ અને પૂર્વગ્રહ હતા. કથા પૂરી થયા બાદ શિવે અગત્સ્ય ઋષિને કહ્યું, “મર્હિષ, આપે મને રામકથા સંભળાવી. હું પણ તમને કાંઈક આપવા માગું છું. આપ કાંઈક માગો.” ઋષિએ કહ્યું, “મારે બીજું કાંઈ જોઈતું નથી, પણ આપ મને ભક્તિ વિશે કહો. બસ, એટલું જ માગું છે.” શિવે પ્રસન્ન થઈને ઋષિને ભક્તિ આપી. તે પછી શિવે વિદાય લઈ દેવી સાથે કૈલાસ પાછા ફર્યા.

સમય વહેતો રહ્યો. એ ત્રેતાયુગનો સમય હતો. ભગવાન શ્રીરામનો જન્મ થઈ ચૂક્યો હતો. શિવ જે રામકથા સાંભળેલી તે આગલા ત્રેતાયુગની કથા હતી. પુરાણો કહે છે કે દર ત્રેતાયુગમાં શ્રી રામ અવતાર લે છે. હવે ફરી ત્રેતાયુગમાં જન્મેલા રામ પિતાની આજ્ઞાાથી સીતા અને લક્ષ્મણની સાથે વનમાં આવ્યા હતા. દંડકારણ્યમાંથી રાવણ સીતાજીનું હરણ કરી ગયો હતો. રામ-લક્ષ્મણ સીતાજીની શોધમાં વનમાં ફરી રહ્યા હતા. એ સમયે શિવજીને રામનાં દર્શન કરવાની ઇચ્છા થઈ. તેમને ખબર હતી કે નારાયણે પૃથ્વી પર રામ તરીકે અવતાર લીધો છે. તેમને વિચાર આવ્યો કે હું આ જ સ્વરૂપે તેમનાં દર્શન કરવા જઈશ તો તે બધાં જાણી જશે અને તેમની લીલામાં બાધા આવશે.

આવું વિચારતા શિવ દેવી ભવાનીને લઈ દંડકારણ્યમાં ગયા. તેમણે રામ અને લક્ષ્મણને સીતાજીની શોધમાં સામાન્ય માણસની જેમ વિરહથી વ્યાકુળ નિહાળ્યા. પરમાત્માની આ અદ્ભુત લીલા જોઈ શિવને આનંદ થયો. આ યોગ્ય સમય નથી એમ માનીને રામ સાથે પરિચય ન કર્યો. પણ શિવે બંને રાજકુમારોને સચ્ચિદાનંદ પરમધામા – બ્રહ્મસ્વરૂપ કહી પ્રણામ કર્યાં. દેવી વિચારવા લાગ્યાં કે જે બ્રહ્મ સર્વવ્યાપક, અજન્મા અને માયારહિત છે તે દેહધારી મનુષ્ય કેવી રીતે હોઈ શકે?

એક જ વક્તા પાસેથી બંને રામકથા સાંભળીને આવતાં હોવા છતાં શિવ રામતત્ત્વને ઓળખી શક્યા, પણ સતી રામતત્ત્વને ઓળખી શક્યાં નહીં. કેટલીક વાર બુદ્ધિ ને અહમ્ ઈશ્વરતત્ત્વને ઓળખતાં રોકે છે. એથી દેવીએ પતિદેવને પૂછયું કે, “મહારાજ! આ બે રાજકુમારોને જોઈ આપ આટલા બધા પ્રેમાવેશમાં કેમ આવી ગયા?” વળી આપે તેમને ‘સચ્ચિદાનંદ’ કેમ કહ્યાં? તમે તો સ્વયં ત્રણ ભુવનના નાથ છો.

શિવે કહ્યું, “હે સતી! સાંભળો. હું તમારો સ્ત્રીસ્વભાવ જાણું છું, પણ આવો સંશય ન રાખો. આ જ મારા ઇષ્ટદેવ રઘુવીર છે, દેવી! આ જ સાક્ષાત્ બ્રહ્મ છે. તમે એ અવસર ચૂકી ગયાં.”

શિવે દેવીને બહુ સમજાવ્યાં કે સમસ્ત બ્રહ્યાંડોના સ્વામી સ્વયં બ્રહ્મ શ્રીરામના સ્વરૂપે તેમના ભક્તોના હિત માટે પૃથ્વી પર અવતર્યા છે. પણ શિવની વાતોની બહુ અસર સતી પર થઈ નહીં. તેમણે સામી દલીલ કરી, “જો તે બ્રહ્મ જ હોય તો તેમને ખબર નથી કે, સીતાજી ક્યાં છે?”

શિવજી દેવીને સમજાવવામાં નિષ્ફળ ગયા. તેમણે છેવટે એટલું જ કહ્યું, “સતી! તમારો સંદેહ દૂર થતો ન હોય તો એમ કરો, તમે જ તેમની પાસે જઈ પરીક્ષા કરો. પણ એટલો ખ્યાલ રાખજો કે તે મારા ઇષ્ટદેવ છે, પરમ બ્રહ્મ છે. તેમની પરીક્ષા લેતાં તમે વિવેક ચૂકી ન જતાં.”

સતી બ્રહ્મતત્ત્વની પરીક્ષા લેવા ગયાં. શિવજી વિચારવા લાગ્યા કે, “સતીનું કલ્યાણ નથી. હું તેમનો પતિ જગત્ગુરુ તેમને કહું છું કે, રામ સ્વયં બ્રહ્મ છે, છતાં તેઓ મારું માનતાં નથી. જરૂર સતીનું કુશળ નથી.” આ પ્રભાવ દંડકારણ્યની ભૂમિનો હતો. આ ભૂમિ પર જ સીતાજીને લક્ષ્મણને ર્માિમક વચનો કહી મૃગ શોધવા ગયેલા રામને શોધવા જવા મજબૂર કરેલાને રાવણ દ્વારા સીતાહરણ થયેલું.

દેવી ભવાનીએ સીતાજીનું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું. સીતાજીનું સ્વરૂપ ધારણ કરી સતી શ્રીરામચંદ્ર જે માર્ગે આવતા હતા એ તરફ ગયાં. સતી વિચારવાં લાગ્યાં કે જો તેઓ બ્રહ્મ હશે તો મને ઓળખી જશે. જો તે માનવી જ હશે તો મારો હાથ પકડી લેશે અને કહેશે કે, “સીતા, તમે ક્યાં હતાં?”

લક્ષ્મણનું ધ્યાન સતી પર પડયું. તેઓ જગદંબાને સીતાજીના સ્વરૂપમાં જોઈ ચકિત થઈ ગયા, પણ તેઓ પ્રભુની કોઈ લીલા હશે તેમ સમજી કાંઈ બોલ્યા નહીં. પણ શ્રીરામ સતીના આ કપટને જાણી ગયા. તેમણે સીતાના સ્વરૂપમાં સતીને જોતાં જ બે હાથ જોડી પ્રણામ કર્યાં. અહીં જ સતીએ સમજી જવાની જરૂર હતી કે આ બ્રહ્મ છે અને તેઓ ઓળખાઈ ગયાં છે. રામચંદ્રજીએ સતીને પ્રણામ તો કર્યાં, પણ હવે સંબોધન શું કરવું તે પ્રશ્ન ઉદ્ભવ્યો. સતી સીતાજીના સ્વરૂપમાં છે અને તેમને ‘માતાજી પધારો’ તેમ કહે તો તેમના ગૃહસ્થજીવનમાં બાધા આવે. એ જ રીતે સીતાજીના સ્વરૂપમાં જગદંબા છે, તેથી તેમને પત્ની તરીકેનું સંબોધન પણ કેમ કરાય? થોડુંક વિચાર્યા બાદ બે હાથ જોડી રામ બોલ્યા, “મારા પિતા શિવ ક્યાં છે? તમે એકલાં વનમાં કેમ ફરો છો?”

સતીની બનાવટ પકડાઈ ગઈ. સતી ત્યાંથી ભાગ્યાં. રામને પણ થયું કે મારે સતીનો સંશય ધડમૂળમાંથી દૂર કરવો જોઈએ. સતી હવે તેમના મૂળ સ્વરૂપમાં દોડતાં હતાં. હવે તેમણે રામ સામે જોયું તો રામ-લક્ષ્મણ સીતાજી આવતાં દેખાયાં. પાછળ જોયું તો પણ એ જ દૃશ્ય દેખાયું. ઈશ્વરે પોતાની સર્વવ્યાપકતા દર્શાવી. જાણે કે તેઓ કહી રહ્યા હતા, “સતી! ભૂલ ન કરો. હું જ સર્વવ્યાપક બ્રહ્મ છું.”

સતી હવે ભયભીત હતાં. તેમનુું હૃદય કંપી રહ્યું હતું. રસ્તામાં જ બેસી ગયાં. તેઓ વિચારવા લાગ્યાં, “હવે મારા પતિદેવ મને પૂછશે તો હું શંુ જવાબ આપીશ?”

ખરી વાત એ હતી કે અહંકાર અને બુદ્ધિએ સતીના જીવનમાં મુશ્કેલી ઊભી કરી. સતી શિવ પાસે આવ્યાં ત્યારે પતિદેવે તેમને પૂછયું કે, “કુશળ તો છોને?” સતીને સંશયની બીમારી હતી. તેથી શિવજીએ ફરી પૂછયું, “સતી! તમે શ્રીરામની પરીક્ષા કેવી રીતે લીધી એ તો કહો.”

સતી ખોટું બોલ્યાં, “મેં કોઈ પરીક્ષા લીધી નથી. મેં તો માત્ર પ્રણામ જ કર્યાં.”

શિવ અંતર્યામી હતા. તેમણે ધ્યાન ધરી જાણી લીધું કે સતી ખોટું બોલે છે. રામની પરીક્ષા લેવા તેમણે સીતાજીનું રૂપ લીધું હતું એ વાત પણ તેમણે જાણી લીધી. શિવજીને આ ગમ્યું નહીં. તેઓ વિચારવા લાગ્યા કે, ભગવાન શ્રીરામ મારા ઇષ્ટદેવ છે. સીતાજી મારા માટે માતા સમાન છે. મારી પત્નીએ મારી માતાનું સ્વરૂપ લીધું હતું, તેથી તેની સાથે સંસારનો સંબંધ કેમ રખાય?શિવજીએ મનમાં સંકલ્પ કર્યો કે, સતી દક્ષનાં પુત્રી છે. તેમણે સીતાજીનું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું હતું. તેથી જ્યાં સુધી તેમનું આ શરીર હશે ત્યાં સુધી સંસારના સંબંધ રાખી શકાશે નહીં તેથી આ સતી આજથી મારી માતા છે.”

એ સમયે આકાશમાંથી દેવોએ આકાશવાણી કરી, “ધન્ય છે શિવજીને જેમણે ભક્તિ માટે આટલી મોટી પ્રતિજ્ઞાા કરી.” આકાશવાણી સાંભળતાં જ સતીને શંકા પડી. તેમણે પૂછયું, “પ્રભુ! આપે શી પ્રતિજ્ઞાા કરી?”

શિવજીએ વિચાર્યું કે જો હું એમ કહીશ કે, મેં તારો ત્યાગ કર્યો છે તો સતીને દુઃખ થશે. તેથી વિષયાંતર કરીને તેઓ જુદી જુદી કથાઓ સંભળાવતાં તેમને કૈલાસ લઈ ગયા. કૈલાસ જઈને પોતાનો સંકલ્પ પાર પાડવા એક વટવૃક્ષની નીચે ધ્યાનમાં બેસી ગયા. શિવજીના વર્તનથી સતી જાણી ગયાં કે શિવજીએ મારો ત્યાગ કર્યો છે, પણ તેઓ દયાળુ હોઈ મારો અપરાધ કહેતાં નથી.

ઘણાં વર્ષો પછી શિવજીએ સમાધિ ખોલી. સતી પ્રણામ કરીને ઊભાં રહ્યાં, પરંતુ ભગવાને સતીને સામે બેસવા માટે આસન આપ્યું. બાજુમાં બેસવાનો અધિકાર સતીએ ગુમાવી દીધો હતો. એ વખતે એક ઘટના ઘટી. આકાશમાં વિમાનો ઊડતાં દેખાયાં. સતીએ શિવને પૂછયું, “આટલા બધાં દેવતાઓ ક્યાં જઈ રહ્યાં છે?”

વારંવાર પૂછતાં છેવટે શંકર ભગવાને કહ્યું, “સતી! તમારા પિતા દક્ષરાજે બ્રહ્માજીને પ્રજાપતિ નાયક બનાવ્યા છે અને એક મોટા યજ્ઞાનું આયોજન કર્યું છે. આ બધાં દેવતાઓ ત્યાં જઈ રહ્યા છે. મારી સાથે તમારા પિતાને કોઈ મનદુઃખ હોવાથી મારું અપમાન કરવા મને નિમંત્રણ નથી. તમને પણ નથી. દેવી! જ્યાં નિમંત્રણ ન હોય ત્યાં જવું ન જોઈએ. તમારું પણ ત્યાં જવું કલ્યાણકારી નહીં હોય.”

સતી માન્યાં નહીં, તેમણે હઠ કરી. તેમણે વિચાર્યું કે મારા પતિએ ભલે મારો ત્યાગ કર્યો હોય પણ યજ્ઞાના બહાને હું મારાં માતા-પિતાને મળું તો મારું દુઃખ ઓછું થાય. આ તરફ દક્ષ રાજાએ બધાંને કડક સૂચના આપી હતી કે, “મેં શંકરને આમંત્રણ આપ્યું નથી તેથી તેઓ આવશે નહીં, પરંતુ મારી પુત્રી આવે તો તેનું પણ સન્માન કરવાનું નથી. કોઈ મારી પુત્રીનો આદર કરશે તો તેનો હું શિરચ્છેદ કરી નાખીશ.”

સતી પિતાના ઘરે પહોંચ્યાં. તેમને જોઈ બધાંએ મોં ફેરવી લીધું. બહેનો પણ સતીનો વ્યંગ કરવા લાગી. એકમાત્ર તેમની માતાએ પ્રેમથી પુત્રીને આશ્વાસન આપ્યું. દક્ષ રાજા તો અભિમાનથી બેઠા હતા. ઋષિમુનિઓ યજ્ઞામાં આહુતિ આપતા હતા. સતીએ જોયું તો યજ્ઞાશાળામાં પતિ માટે કોઈ સ્થાન કે કોઈ ભાગ નહોતો. શિવભાગ કાઢયા વિના વૈદિક નિયમ મુજબ કોઈ યજ્ઞા થઈ શકે નહીં,પરંતુ ઋષિઓ પણ કાંઈ બોલ્યા નહીં. શંકર ભગવાનનું આટલું મોટું અપમાન જોઈ સતીને ક્રોધ થયો. તેઓ બોલ્યાં, “જે લોકોેએ શિવની નિંદા કરી છે અને સાંભળી છે તેનું ફળ તેમને તરત જ મળશે. મારાં માતા-પિતાને પણ પશ્ચાત્તાપ થશે. મારા પિતા જગતપતિ એવા શિવજીની નિંદા કરે છે તેથી દક્ષની પુત્રી તરીકે હું મારો દેહ ટકાવી રાખવા માગતી નથી. હું ચંદ્રમૌલેશ્વર ભગવાન શંકરને મારા હ્ય્દયમાં ધરીને આ શરીરનો ત્યાગ કરું છું.”

– એટલું કહી સતીએ પોતાના જમણા પગના અંગૂઠામાં યોગથી અગ્નિ પ્રગટ કરીને પોતાનો દેહ એ અગ્નિમાં ભસ્મીભૂત કરી દીધો. યજ્ઞામંડપમાં હાહાકાર મચી ગયો. શિવના ગણોએ યજ્ઞાને તોડવા માંડયો. યજ્ઞાનો નાશ થતો જોઈ મુનીશ્વર ભૃગુએ તેની રક્ષા કરી,પરંતુ સતીના અગ્નિસ્નાનની ખબર પડતાં ભગવાન શંકરને ક્રોધ ચડયો. તેમણે પોતાના મુખ્ય ગણ વીરભદ્રને યજ્ઞાભૂમિ પર મોકલ્યો અને તેણે યજ્ઞાનો નાશ કર્યો. દક્ષની દુર્ગતિ થઈ. (ક્રમશઃ)

હે પ્રભુ! જન્મ-જન્માંતર મને શિવજીની જ દાસી બનાવજો.

સતીએ યજ્ઞાભૂમિ પર યોગ અને અગ્નિમાં પોતાના દેહને બાળતી વખતે ભગવાન શંકરને પ્રાર્થના કરી હતી કે, “હે પ્રભુ! જન્મ-જન્માંતર મને શિવજીની જ દાસી બનાવજો.”

દક્ષનાં પુત્રી તરીકે તેમની બુદ્ધિમત્તાના પ્રતીક રૂપ જે ચંચળ શ્રદ્ધા હતી તે બળી ગઈ. તે સાથે તેમનો અહમ્ પણ બળી ગયો. આ ઘટનાના કેટલાક સમય બાદ પર્વતરાજ હિમાલયનાં પુત્રી તરીકે મેનાની કૂખે એક કન્યા અવતરી. તેનું નામ ઉમા. ઉમા એ જ પાર્વતી. સતીએ પર્વતરાજ હિમાલયનાં પુત્રી તરીકે ફરી જન્મ લીધો. પાર્વતી મોટી થવા લાગી. એક વાર નારદજીએ પર્વતરાજ હિમાલયને કહ્યું, “તમારી દીકરી સર્વગુણસંપન્ન છે. તે તેના પતિને સદા પ્રિય રહેશે. સમગ્ર જગત તેને પૂજશે. સંસારની સ્ત્રીઓ તેનું નામ લઈ પતિવ્રતા ધર્મનું પાલન કરશે, પરંતુ તેના હાથની રેખાઓ જ એવી છે કે તેનો પતિ માતા-પિતારહિત હશે, અમંગળ વેશવાળો હશે, નગ્ન, માનહીન અને ઉદાસીન હશે.”

નારદજીનો ઇશારો ભગવાન શંકર તરફ હતો. નારદજીએ પાર્વતીને તપ કરવા કહ્યું. ઉમા અર્થાત્ પાર્વતીના પિતાને પણ કહ્યું, “મહાદેવની આરાધના કઠિન છે પણ તે નાની ઉંમર છતાં પણ તપ કરશે તો તેને ભગવાન શંકર જરૂર પ્રાપ્ત થશે.”

પાર્વતી નાની વયમાં જ શિવજીને હૃદયમાં ધરી તપ કરવા લાગ્યાં. સર્વ ભોગોનો ત્યાગ કર્યો. વર્ષો સુધી તપ કરી શરીર ક્ષીણ કરી નાંખ્યું. બીજી તરફ શિવ પણ સતીના વિરહમાં ભટકતા હતા. એક વાર તેઓ ધ્યાનમાં બેઠા હતા ત્યારે ભગવાન શ્રીરામચંદ્રજી પ્રગટ થયા અને કહ્યું, “ધન્ય હો, શિવજી! તમને મારી પર સ્નેહ હોય તો મને વરદાન આપો કે, તમે પાર્વતી સાથે વિવાહ કરશો.”

કેટલીક આનાકાની બાદ શિવ ભગવાને ભગવાન શ્રીરામચંદ્રજીની આજ્ઞાા માથે ચડાવી. આ તરફ પાર્વતીની કઠિન તપસ્યા ચાલુ જ હતી. કેટલાંક ઋષિઓ પાર્વતી પાસે ગયા અને આવી કઠિન તપસ્યાનું કારણ પૂછયું. પાર્વતીએ કહ્યું, “હું તો શિવજીને પતિ તરીકે પામવા આ તપ કરું છું.”

ઋષિઓએ કહ્યું, “તમે જેને પતિ તરીકે પામવા માંગો છો તે તો ભીખ માંગીને ખાય છે. સ્મશાનમાં પડી રહે છે. નારદજીએ તમને ખોટી સલાહ આપી છે. અમે તમારા માટે વૈકુંઠમાં સરસ વર શોધી કાઢયો છે.”

પાર્વતીએ કહ્યું, “તમે જાવ અહીંથી. આ જન્મ તો ઠીક પણ બીજા કરોડો જન્મ ધારણ કરીશ પણ પરણીશ તો ભગવાન શંકરને જ!”

હિમાલયની પુત્રીનો આ ઉત્તર સાંભળી સપ્તઋષિઓને આનંદ થયો. તે પછી સપ્તઋષિઓ શિવજી પાસે ગયા. તેમણે પાર્વતીના તેમના માટેના પ્રેમ અને તપસ્યાની વાત કહી. એ સાંભળતાં સાંભળતાં જ શિવને સમાધિ લાગી ગઈ. બીજી તરફ તારકાસુરના ત્રાસથી મુક્ત થવા દેવતાઓ બ્રહ્માજી પાસે ગયા. બ્રહ્માજીએ કહ્યું, “તારકાસુરનું મૃત્યુ શિવજીના પુત્રના હાથે થશે. તેમને પરણાવો.”

આ વાત સાંભળી દેવતાઓ પણ કામે લાગી ગયા. શિવજીની સમાધિ તોડવા તેમણે કામદેવને કામે લગાડયો, પણ સમાધિને વિચલિત કરવાનો પ્રયાસ કરનાર કામદેવને તેમણે ત્રીજું નેત્ર ખોલી ભસ્મીભૂત કરી દીધો. ફરી બધાં દેવો શિવજી પાસે ગયા. બ્રહ્માજી પણ સાથે ગયા. તેમણે પણ શિવજીને વિવાહ કરી લેવા અનુરોધ કર્યો. શિવજીને રામચંદ્ર ભગવાને કરેલી આજ્ઞાા યાદ આવી ગઈ. તેમણે કહ્યું, “ભલે તેમ જ થાઓ.”

બ્રહ્માજીએ સપ્તઋષિઓને હિમાલયના ઘરે મોકલ્યા. તેમણે પાર્વતીના દિવ્ય પ્રેમની કસોટી કરી. વિવાહનું નક્કી થયું. શિવજીની જાન આવી. શિવજીએ તેમાં ભૂત-પ્રેતને પણ સામેલ કર્યાં. કોઈ પશુના રૂપમાં તો કોઈ રક્ત પીતાં. શિવજીનો ભયાનક વેશ જોઈ પાર્વતીનાં માતા મેના પણ ભયભીત થઈ ગયાં અને રડવા લાગ્યાં, પરંતુ નારદજીએ તેમને સાંત્વના આપી, “દેવી મેના! તમે શાંત થાવ. તમે જાણતાં નથી કે શિવ કોણ છે? દેવી, આંખો ખોલો. આ તમારી પુત્રી આજે શિવને પરણે છે એવું નથી. ગયા જન્મમાં પણ દક્ષની પુત્રી તરીકે પણ એ શિવને જ પરણી હતી.”

નારદજીએ પાર્વતીના પૂર્વજન્મની કથા કહી. નારદજીનાં વચનો સાંભળી ક્ષણભરમાં જ સહુનો શોક દૂર થઈ ગયો. થોડી જ વારમાં વાતાવરણ મંગલમય બની ગયું. બધાંને શિવ પ્રત્યે આદર પ્રગટયો. ધામધૂમ સાથે શિવજી લગ્નમંડપમાં પધાર્યા. બ્રાહ્મણોને મસ્તક નમાવી, પોતાના ઇષ્ટદેવ રામચંદ્રજીનું સ્મરણ કરી, શિવજી બ્રહ્માના બનાવેલા દિવ્ય સિંહાસન પર વિરાજમાન થયા. દેવી પાર્વતીનું રૂપ જોઈ દેવતાઓ પણ ચકિત થઈ ગયા. હિમાલય અને મેનાએ કન્યાદાન કર્યું. વેદમંત્રોના ઉચ્ચારણ સાથે પિતાએ તેમની પ્રિય પુત્રીનો હાથ શિવજીના હાથમાં આપ્યો. ભગવાન શંકરે પાણિગ્રહણ કર્યું. લગ્નવિધિ બાદ માતા-પિતાએ સજળ નેત્રોએ પુત્રીને વળાવી.

ભગવાન શંકર પાર્વતીજીને લઈને કૈલાસ પહોંચ્યા. કેટલાક દિવસો બાદ શિવજી ફરી એક વાર એક વડલાના વૃક્ષ નીચે વ્યાઘ્રચર્મ પાથરી પ્રસન્ન મુદ્રામાં બેઠા હતા. પતિને પ્રસન્ન જોઈ યોગ્ય અવસર જાણી પાર્વતીજી ભગવાન શિવ પાસે ગયાં. ભગવાન શિવે હવે તેમને તેમની બાજુમાં જ ડાબી બાજુએ આસન આપ્યું. ધીમેથી પતિને પાર્વતીજીએ પૂછયું, “આપની અનુમતિ હોય તો એક પ્રશ્ન પૂછવાનું મન થાય છે.”

શિવજીએ કહ્યું, “પૂછો.”

પાર્વતીજીએ પૂછયું, “પ્રભુ! કલ્પવૃક્ષની નીચે રહેનારને કદી દારિદ્ર્ય હોય? મારા મનમાં રહેલા સંશયનું સમાધાન ન થાય એના જેવું દુર્ભાગ્ય કેવું? મારા મનમાં એક પ્રશ્ન ઉદ્ભવ્યો છે. ગયા જન્મમાં પણ મેં આ જ પ્રશ્ન પરીક્ષાવૃત્તિથી પૂછયો હતો. મારી બુદ્ધિના ઘમંડનો હવે નાશ પામ્યો છે. હવે હું માત્ર જિજ્ઞાાસાવૃત્તિથી પૂછું છું. પ્રભુ! આખા એક જન્મનો ફેરો લઈ હું ફરી આપના ચરણની દાસી થઈને બેઠી છું. મારો પ્રશ્ન એ છે કે રામ કોણ છે? રામ જ બ્રહ્મ છે કે અન્ય કોઈ? જો એ રાજપુત્ર હોય તો બ્રહ્મ કેવી રીતેે?અને જો તે બ્રહ્મ હોય તો એક સ્ત્રીના વિરહથી તેમની બુદ્ધિ વ્યાકુળ કેમ થઈ જાય? પ્રથમ તો મને નિર્ગુણ બ્રહ્મ સગુણ શરીર શા માટે ધારણ કરે છે તે સમજાવો. બ્રહ્મને નર બનવાની જરૂર શી? અને તેઓ જો લીલા કરતા હતા તો આવી લીલા કરવાનું પ્રયોજન શું? હે પ્રભુ! રામજી મનુષ્ય સ્વરૂપે જન્મીને આવ્યા તેનાં કારણો મને કહો. તેમના બચપણની વાત મને કહો. તેમને વનમાં જવું પડયું તેની વાત કહો. ભરતજીના પ્રેમની વાત મને કહો. સીતાજીના અપહરણની વાત મને કહો. સીતાજીના વિરહથી રામજી રડતાં હતા તે વાત કહો. લંકાવિજય પછી રામ અને સીતા અયોધ્યા પાછાં પધાર્યાં તે વાત પણ મને કહો.”

પાર્વતીજીના આવા કપટરહિત અને માત્ર જિજ્ઞાાસાવૃત્તિથી પુછાયેલા પ્રશ્નો સાંભળી ભગવાન શંકરે સ્મિત આપ્યું. તેમણે કહ્યું, “દેવી! તમે તો પ્રશ્નોમાં જ મને રામકથા સંભળાવી દીધી. તમારા પ્રશ્નોમાં હવે પરીક્ષાવૃત્તિ નથી.”

દેવી પાર્વતીની નિખાલસ જિજ્ઞાાસાવૃત્તિ જાણ્યા બાદ રાજી થયેલા ભગવાન શંકરે બે ક્ષણ માટે નેત્રો બંધ કરી દીધાં. તેઓ ધ્યાનસ્થ થઈ ગયા. તેમના હૃદયકમળમાં શ્રીરામ પ્રગટ થયા. એથી અતિ આનંદિત થઈ ભગવાન શંકરે દેવી પાર્વતીને શ્રીરામચંદ્રજીનું ચરિત્ર વર્ણવવા માંડયું. દેવી પાર્વતીને તેમણે કહ્યું, “તમે પણ રઘુવીરનાં ચરણોમાં પ્રેમ રાખવાવાળાં છો. જગતના કલ્યાણ માટે જ તમે આ પ્રશ્નો પૂછયા છે એ મને બહુ જ ગમ્યું. દેવી! રામ એ તો પરમ પ્રકાશરૂપ છે. મોહના અંધકારને ત્યાં કોઈ સ્થાન નથી. જેની અંદર કાંઈ ઉમેરી ન શકાય અને જેમાંથી કશું જ ન થઈ શકે એ તત્ત્વ રામ છે, ભવાની! જેને જાણ્યા વગર કશું જ જાણ્યું નથી તેવા મારા ઇષ્ટદેવ પરબ્રહ્મ રામ છે. રામ એટલે પગ વગર ચાલી શકે, નેત્ર વગર જોઈ શકે, હાથ વગર કાર્ય કરી શકે, જીભ વગર બોલી શકે, મુખ વગર સ્વાદ લઈ શકેઃ આવાં અલૌકિક કાર્યો જેણે કર્યાં છે અને વેદો પણ જેનો પાર પામી શકતા નથી એવા મારા ઇષ્ટદેવ ભગવાન શ્રીરામ બનીને આવ્યા છે. હવે સંદેહ વિના સાંભળો…”

દેવી ભવાની અર્થાત્ પાર્વતીજીના એક પ્રશ્નમાંથી જ પાવનકારી રામકથાનો પ્રારંભ થયો. રામચરિત માનસમાં શ્રીરામચંદ્રજીના પ્રાગટયનાં પાંચ કારણો બતાવવામાં આવ્યાં છે. તેમાંનું પ્રથમ કારણ છે ભગવાન શ્રીવિષ્ણુના બે દ્વારપાલ જય અને વિજય. એક વાર ઋષિઓ ભગવાન શ્રીવિષ્ણુને મળવા આવ્યા. આ બંને દ્વારપાળોએ અહંકારને વશ થઈ તેમને રોક્યા. ઋષિમુનિઓએ ક્રોધિત થઈ તેમને શાપ આપ્યો, “તમે અમને હરિદર્શન કરતાં રોકો છો. જાવ પૃથ્વી પર પડો.”

એટલામાં ભગવાન શ્રીવિષ્ણુ આવી પહોંચ્યા. તેમણે આ વાત જાણી એટલે તરત જ ઋષિમુનિઓને વિનંતી કરી, “મારા દ્વારપાળોએ ભૂલ તો કરી જ છે, પણ આપ તો સંત-મહાત્માઓ છો. આપે દયા કરવી જોઈએ.”

ઋષિઓ શાંત પડયા અને બોલ્યા, “જો તેઓ પૃથ્વી પર જઈ ભગવાન સાથે વેર બાંધશે તો ત્રણ જન્મ પછી નારાયણને એટલે કે આપને પામશે.”

આ બંને દ્વારપાળો પહેલા જન્મમાં હિરણ્યાક્ષ અને હિરણ્યકશ્યપ તરીકે પૃથ્વી પર જન્મ્યા. જેમાં ભગવાન શ્રીવિષ્ણુએ પહેલા જન્મમાં વરાહ રૂપે અને બીજા જન્મમાં નૃસિંહ રૂપે જન્મી તેમનો ઉદ્ધાર કર્યો. ત્રેતાયુગમાં બંને દ્વારપાળો રાવણ અને કુંભકર્ણ તરીકે પૃથ્વી પર જન્મ્યા. ભગવાન સાથે વેર બાંધ્યું અને ભગવાને શ્રીરામ રૂપે જનમ લઈ તેમનો ઉદ્ધાર કર્યો. દ્વાપર યુગમાં બંને દ્વારપાળો અગ્રાવત અને શિશુપાળ રૂપે જન્મ્યા અને ભગવાને શ્રીકૃષ્ણ તરીકે જન્મ લઈ તેમનો ઉદ્ધાર કર્યો. ભગવાન શ્રીરામના પ્રાગટયનું ત્રીજું કારણ એક વાર નારદજીએ ભગવાનને આપેલો એક શાપ હતો પણ તેની કથા અલગ અને વિસ્તૃત છે. નારદજીને સમાધિમાં બેઠેલા જોઈ એક વાર કામદેવ તેમને વિચલિત કરવા આવ્યો હતો, પરંતુ નારદજીએ શિવની જેમ તેની પર ક્રોધ કરી તેને બાળી નાખવાના બદલે માફ કરી દીધો હતો. આ ઘટના બાદ નારદજીને કામ અને ક્રોધ પર પોતે વિજય મેળવી લીધો છે અને આ બાબતમાં પોતે શિવજીથી પણ આગળ નીકળી ગયા છે તેવો અહંકાર આવી ગયો હતો. ભગવાન શ્રીવિષ્ણુને નારદજીનો આ અહંકાર ગમ્યો નહોતો. નારદજીનું પતન રોકવા ભગવાને એક માયા રચી હતી. ભગવાને નારદજીને વિશ્વમોહિની નામની એક અતિસુંદર રાજકુમારીના રૂપથી મોહિત કરી દીધા હતા. સ્વયંવરમાં પોતે ભગવાન જેવા જ રૂપાળા લાગે એવું વરદાન લઈ નારદજી સ્વયંવરમાં ગયા હતા. અલબત્ત, ભગવાને એટલું જ વરદાન આપ્યું હતું કે, “જે પ્રકારે તમારું પરમ હિત થશે તેવું જ થશે.”

સ્વયંવરમાં ગયેલા નારદજીને ભગવાને રૂપાળા બનાવવાના બદલે કાળા ચહેરાવાળા વાનર જેવા મુખવાળા બનાવી દીધા. વિશ્વમોહિનીએ તેમની સમક્ષ જોયું જ નહીં અને બીજાઓ હસવા લાગ્યા ત્યારે નારદજી વિચારમાં પડી ગયા. શિવના ગણોએ તેમની મશ્કરી કરી અને તળાવકિનારે જઈ પોતાનું મોં જોવા કહ્યું. નારદજીએ સરોવરના સ્વચ્છ જળમાં પોતાનું મોં જોયું ત્યારે ખબર પડી કે ભગવાને તેમને વાનર જેવા બનાવી દીધા છે. પોતાના રૂપની મશ્કરી કરનાર શિવના ગણોને તેમણે શાપ આપ્યો, “જાવ, રાક્ષસ થઈ પૃથ્વી પર પડો.” એ પછી નારદજીએ ફરી જળમાં જોયું અને તેઓ મૂળ સ્વરૂપમાં આવી ગયા, પરંતુ મનમાં ક્રોધ ભરી તેઓ ભગવાન વિષ્ણુ પાસે ગયા અને રસ્તામાં જ રથમાં જઈ રહેલાં ભગવાન વિષ્ણુને ન કહેવાનાં વચનો કહ્યાં, “તમારા જેવો દંભી ને પાખંડી મેં જોયો નથી. સમુદ્રમંથન વખતે તમે દેવતાઓને અમૃત પીવરાવ્યું અને ભોળા શિવજીને વિષ આપ્યું. અસુરોને સુરાપાન કરાવ્યું અને તમે ચાર કૌસ્તૂભ મણિ તથા લક્ષ્મીજીને લઈ ગયા. તમારા જેવો કપટી કોઈ નથી. તમે પરમ સ્વતંત્ર છો અને ફાવે તેમ વર્તો છો.”

નારદજીને સાંભળી લક્ષ્મીજીએ કહ્યું, “પ્રભુ! હવે તો હદ થાય છે. તમે કાંઈક તો બોલો.”

ભગવાન વિષ્ણુએ કહ્યું, “ના દેવી! નારદજીના મુખે મેં સ્તુતિ ઘણી સાંભળી છે. કડવાં વચનો સાંભળવાનો આ પહેલો અવસર છે. એમને બોલવા દો.” કહી ભગવાન હસવા લાગ્યા.

રોધાવેશમાં નારદજીએ શાપ આપ્યો, “તમે જે દેહ મને આપીને આજે છેતર્યો છે પણ ત્રેતાયુગમાં તમારે પણ માનવદેહ લઈ પૃથ્વી પર જન્મવું પડશે. તમે મને વાનરની આકૃતિ આપી હાંસીને પાત્ર બનાવ્યો છે પણ મારો બીજો શાપ છે કે ત્રેતાયુગમાં તમારો રામાવતાર થશે ત્યારે વાનર અને રીંછ સિવાય તમને કોઈ મદદ કરશે નહીં. સ્ત્રીના વિયોગથી મને તડપાવ્યો છે, તેમ તમે પણ સ્ત્રીના વિયોગમાં તડપશો.”

આમ, નારદજીએ ભગવાન વિષ્ણુને ત્રણ શાપ આપ્યા. તે પછી ભગવાને માયાનું સામ્રાજ્ય સંકેલી લીધું. માયાનું આવરણ દૂર થતાં નારદજી ભાનમાં આવ્યા અને ભયભીત થઈ ભગવાનનાં ચરણો પકડી લીધાં. તેઓ બોલ્યા, “મારો શાપ મિથ્યા થાઓ. મેં તમને બહુ જ કડવાં વચનો કહ્યાં છે. મારું આ પાપ કેવી રીતે ટળશે?”

ભગવાન વિષ્ણુએ વિહ્વળ થયેલા નારદજીને કહ્યું, “હે નારદ! શાંતિ ધારણ કરો. શિવ નામનો જપ કરો તો તમારા હૃદયને જરૂર શાંતિ થશે. મારા નામનો જપ કરવાથી કામ, ક્રોધ શાંત થાય, પણ અહંકારને જીતવા માટે શિવના નામનો જ જપ કરવો પડે.”

એમ કહી ભગવાન વિષ્ણુ વૈકુંઠ પધાર્યા અને નારદજી શિવ નામનો જપ કરતા બીજી તરફ ગયા. રસ્તામાં નારદજીને શિવના જે બે ગણોને શાપ આપ્યો હતો તે બંને ગણ મળ્યા. તેમણે નારદજીને દયા કરવા અનુરોધ કર્યો. નારદજીએ કહ્યું, “મેં શાપ આપ્યો છે એટલે તમારે પૃથ્વી પર રાક્ષસ રૂપે અવતરવું તો પડશે જ, પરંતુ તમને મહાન વૈભવ, તેજ અને બળની પ્રાપ્તિ થશે. ભગવાન સાથે તમે યુદ્ધ કરશો અને ભગવાનના જ હાથે તમારો મોક્ષ થશે.”

આ બંને ગણો રાવણ અને કુંભકર્ણ થયા. આમ, ભગવાન શ્રીરામના જન્મનું એક કારણ આ પણ છે. ભગવાન શ્રીરામના જન્મના ચોથા અને પાંચમા કારણોની પણ અન્ય વિસ્તૃત કથાઓ છે.

– આ છે ભગવાન શ્રીરામના જન્મની પૂર્વભૂમિકા. ભગવાન શ્રીરામે કોઈ ને કોઈના ઉદ્ધાર માટે જ પૃથ્વી પર જન્મ લીધો, પછી તે અહલ્યા હોય કે રાવણ. આ બધી જ કથાઓ પૂજ્ય મોરારિબાપુએ તેમની રામકથામાં રસપ્રચુર શૈલીમાં વર્ણવી છે. ગોસ્વામી તુલસીદાસકૃત રામચરિતમાનસની દિવ્ય કથાને ફરી જીવંત કરવાનું અને કરોડો શ્રદ્ધાળુઓ સુધી પહોંચાડવાનું કામ પૂજ્ય મોરારિબાપુએ કર્યું છે.

યાદ રહે કે શિવકથાને જ રામકથાનું પ્રવેશદ્વાર માનવામાં આવે છે. રામકથા અંગે પૂજ્ય મોરારિબાપુ કહે છે, “રામકથા સાંભળવાથી પુણ્ય મળે છે કે નહીં, સ્વર્ગ મળશે કે નહીં? એ વાત બાજુએ રાખીએ તો પણ એ હકીકત છે કે રામકથા જીવનનો નવો આદર્શ આપે છે. રામની જેમ જીવવા માટેની પ્રેરણા આપે છે. રામકથા મન-હૃદયને પાવન કરે છે અને રામની જેમ ઊંચું જીવન જીવવા બળ આપે છે.

સંકલન: હેતલ વ્યાસ – લેખક: દેવેન્દ્ર પટેલ

Leave a Reply

error: Content is protected !!