માસિક ધર્મમાં આવતી બહેનો માટેનું સૌથી મહત્વ નું વ્રત એટલે ઋષિ પાંચમ અથવા સામા પાંચમ

ભાદરવા સુદ પાંચમને જેને ઋષપિંચમી અને સામાપાંચમ પણ કહેવાય છે. આ દિવસે મહિલાઓ અરુંધતિ સહિત સપ્ત ઋષિઓનું સ્મરણ કરશે અને નદીમાં સ્નાન કરશે. આ દિવસે મહિલાઓ કોઇ અન્ન નહીં પણ માત્ર સામો ખાઇને ઉપવાસ કરતી હોવાથી આ દિવસને સામાપાંચમ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ દિવસે પવિત્ર નદી કે સમુદ્રમાં સ્નાન કરાવાનું મહાત્મ્ય છે. સમુદ્ર તટ કે નદી કિનારે અથવા વાવ કે કુંડમાં ખાસ તો મોટી ઉંમરના બહેનો સ્નાન માટે ઉમટી પડે છે. જે તે વ્યક્તિનું પાપ કર્મ ઋષિ પાંચમના પર્વે જેટલીવાર ન્હાય એટલું બધું ધોવાય છે. તેવી માન્યતા પ્રચલિત હોય આ પર્વે શ્રદ્ધાળુઓ સવાર, બપોર અને સાંજ, એમ ત્રણવાર તો સ્નાન કરે જ છે. તેમાંય જે સ્થળે પાંડવોના પાપ ધોવાયા તે કોળીયાકના નિષ્કલંક મહાદેવ મંદિરના સમુદ્ર તટે તો જે ભાવિક-શ્રદ્ધાળુન ન્હાવાની તક મળે તે પોતાની જાતને ધન્ય ગણે છે. ભાવનગર જિલ્લામાં સૌરાષ્ટ્રના છોટે કાશી ગણાતા સિહોરમાં ગણાતા સિહોરમાં શ્રદ્ધાળુઓ ઋષિ પાંચમના પર્વે સોમવારે સ્નાન માટે બ્રહ્નકુંડ ખાતે ઉમટશે. બ્રહ્નકુંડનું પાણી ચમત્કારીક હોવાની ગાથા છે. આ કુંડમાં ન્હાવાથી સિદ્ધરાજ જયસિંહનો કોઢ સંપૂર્ણ દુર થયો હતો. આ કલાત્મક – પૌરાણિક કુંડમાં સ્નાન માટે સોમવારે ભીડ જામશે. જે કારીગરો સુથારી-લુહારી જેવા કામકાજ સાથે સંકળાયેલા હોય તે સૌ કોઇ કારીગરોથી જાણે-અજાણે જીવ-જંતુની હિંસાનું પાપ થયું હોય તેમાંથી મુક્તિ મેળવવા ઋષિ પાંચમનું વ્રત કરે છે. આજે કંદમૂળને બદલે વાડાના શાક ખવાશે… ઋષિપાંચમના પર્વે સામો ખાવાનું મહાત્મ્ય છે. અને આથી જ આ પર્વ ‘સામા પાંચમ’ તરીકે પણ ઓળખાય છે. ખડધાનમાં સામો ઉપરાંત વાડાના તમામ શાક પણ પાંચમના પર્વે ખવાય છે. જેમાં દુધી, તૂરીયા, ચીભડુ, ગલકી વિ.નો સમાવેશ થાય છે. કેળા વિ. ફ્રુટ પણ ખાઇ શકાય છે. આ પર્વે કંદમૂળના ભોજનનો નિષેધ હોવાથી સૂરણ કે બટેટાનો ખાવામાં ઉપયોગ કરવામાં આવતો નથી.

માસિક ધર્મમાં આવતી બહેનો ખાસ આ વ્રત કરે છે. જે તે વ્યક્તિનું પાપ કર્મ ઋષિ પાંચમના પર્વે જેટલીવાર ન્હાય એટલા વધુ  પાપ ધોવાય છે. તેવી માન્યતા પ્રચલિત હોય આ પર્વે શ્રદ્ધાળુઓ સવાર, બપોર અને સાંજ, એમ ત્રણવાર તો સ્નાન કરે જ છે. તેમાંય જે સ્થળે પાંડવોના પાપ ધોવાયા તે કોળીયાકના નિષ્કલંક મહાદેવ મંદિરના સમુદ્ર તટે તો જે ભાવિક-શ્રદ્ધાળુને ન્હાવાની તક મળે તે પોતાની જાતને ધન્ય ગણે છે.

આ પવિત્ર તહેવાર સાથે જોડાયેલી એક પૌરાણીક કથા

વિદર્ભ દેશમાં એક ઉત્તંક નામનો સદાચારી બ્રાહ્મણ રહેતો હતો. તેને સુશીલા નામની એક પતિવ્રતા પત્નિ હતી.આ બ્રાહ્મણને એક પુત્ર અને પુત્રી એમ બે સંતાન હતા. વિવાહ યોગ્ય થતાં તેણે પુત્રીના વિવાહ સમાન કુળવાળા પરિવારમાં કર્યા.પરંતુ થોડા જ દિવસોમાં તે વિધવા થઇ ગઇ. દુ:ખી બ્રાહ્મણ દંપતી પુત્રી સાથે ગંગા તટે રહેવા લાગ્યા.
એક દિવસ બ્રાહ્મણ કન્યા સુતી હતી તે વખતે તેના શરીર માં કીડા પડી ગયા. ઉત્તકે સમાધી લગાવીને જોયું તો તેને ખ્યાલ આવ્યો કે પૂર્વ જન્મમાં પણ તે બ્રાહ્મણી હતી અને રજસ્વલા હોવાં છતાં તે વાસણોને અડી ગઇ હતી. આ જન્મમાં પણ તેણે બીજાનું જોઇને ઋષિ પંચમી વ્રત કર્યું ન હતું.

પિતાની આજ્ઞાનુસાર તેણે ઋષિ પંચમી વ્રત કર્યુ અને તેને સર્વ પાપો માંથી મુક્તિ મળી.આ જન્મમાં તેણે સુખ ભોગવ્યું અને પછીના જન્મે તેને અખંડ સૌભાગ્યની પ્રાપ્તી થઇ. આમ વ્રત ના પ્રભાવ થી અખંડ સુખ અને સૌભાગ્યની પ્રાપ્તિ થાય છે.

વસંત પંચમી વ્રત કરવાની રીત

  • સવારે વહેલા ઉઠીને સ્નાન કરી સ્વચ્છ વસ્ત્ર ધારણ કરવા
  • ત્યાર પછી ઘરમાં જ કોઇ પવિત્ર જગ્યાએ હળદરથી ચોરસ કરવું.
  • તેની પર સાત ઋષિઓની સ્થાપના કરવી.
  • ત્યાર પછી સાતેય ઋષિઓનું વિવિધ ઉપચારો વડે પુજન કરવું અને નૈવેધ અર્પણ કરવું.
  • ત્યાર પછી વ્રત કથા પ્રમાણે આરતી અને પ્રસાદ વિતરણ કરવો.
  • દિવસ દરમ્યાન માત્ર ફળાહાર ગ્રહણ કરવો.
  • આ પ્રમાણે સાત વર્ષ વ્રત કરીને આઠમાં વર્ષે તેની પૂર્ણાહુતિ કરવી.
  • છેલ્લે સાત બ્રાહ્મણ પતિ-પત્નિઓને ભોજન કરાવી,દક્ષિણા આપીને વિદાય કરવાં.
  • આ વ્રત કરતી વખતે બ્રહ્મચર્યનું પાલન કરવું જરૂરી છે.

ઋષિ પંચમીના દિવાસે કંદમૂળને બદલે વાડાના શાક ખાવામાં આવે છે. ખડધાનમાં સામો ઉપરાંત વાડાના તમામ શાક પણ પાંચમના પર્વે ખવાય છે. જેમાં દુધી, તૂરીયા, ચીભડુ, ગલકા વગરેનો સમાવેશ થાય છે. તે ઉપરાંત તમામ પ્રકારના ફ્રુટ પણ ખાઇ શકાય છે. આ પર્વે કંદમૂળના ભોજનનો નિષેધ હોવાથી સૂરણ કે બટાકાનો ખાવામાં ઉપયોગ કરવો જોઈએ નહીં.

સોર્સ ક્રેડીટ : દિવ્યભાસ્કર અને વેબદુનિયા

 

Leave a Reply

error: Content is protected !!